Vragen die raken

Stel een goede vraag, adviseert Elke Wiss de lezer met haar boek Socrates op sneakers.

Maar wat is eigenlijk een goede vraag? En wie bepaalt dat?

Ik ben erg blij met de bestseller van Elke Wiss, Socrates op sneakers. Eindelijk hoef ik tijdens lezingen niet meer uit te leggen wie Socrates was, en dat ik niet die Braziliaanse voetballer bedoel.

Maar op één punt verschil ik van mening met Elke (dat is trouwens filosofen eigen, dat ze het zelden eens zijn). De ondertitel van haar boek luidt: Filosofische gids voor het stellen van goede vragen. Maar, zo vraag ik me dan af, wat is eigenlijk een goede vraag?

Mijn stelling zou zijn dat een goede vraag het gewenste effect heeft. En dat effect heeft vaak weinig te maken met de vraag zelf, maar vooral met hoe er door de ontvanger betekenis aan wordt gegeven.

Betekenis ontstaat tussen mensen

Ik baseer me dan op het denken van George Herbert Mead, een Amerikaanse pragmatist die stelde dat betekenis niet zozeer ontstaat in je hoofd of besloten ligt in de woorden die je uitspreekt, maar dat betekenis ontstaat tussen mensen. Het is niet een kwestie van zenden en ontvangen, zoals we altijd geleerd hebben, maar van inter-actie.

Dat werkt ongeveer zo: persoon A zegt iets of doet iets, persoon B registreert dat en reageert (bijvoorbeeld door iets terug te zeggen, haar schouders op te halen, of hard weg te rennen). Daar reageert persoon A dan weer op (door het gezegde te herhalen, boos te worden, of hard achter B aan te gaan). En het is in dit geheel van actie en reactie (in de inter-actie of conversatie van gebaren) dat de betekenis besloten ligt.

Webben van betekenis

Het gaat er dus niet (alleen) om je zo goed en duidelijk mogelijk uit te drukken of de goede vraag te stellen, maar vooral om goed waar te nemen en te reageren op hoe de ander jouw woorden of gebaren interpreteert. En omdat we nu eenmaal allemaal gevangen zitten in onze eigen webben van betekenis, weet je dat nooit precies. Het blijft gissen. Je kunt alleen maar deelnemen aan de conversatie van gebaren.

Gelukkig heb je daar wel enige invloed op. Bijvoorbeeld door een vraag te stellen. Daarmee lok je bij de ander een reactie uit en ontstaat er een dialoog. Maar dat kan ook door een bewering te doen, je wenkbrauwen op te trekken, of gewoon even niks te doen. Ook dat zijn betekenisvolle handelingen (speech acts in de meeste brede zin van het woord).

Of het goed is wat je doet of niet, kun je alleen achteraf opmaken uit de reactie van de ander. En zelfs dat is natuurlijk slechts interpretatie, die je alleen kunt checken door een nieuw gebaar te maken.

Tips voor een goede interactie

Toch ben ik het wel met Elke eens dat we beter kunnen worden in het stellen van vragen. Vaak stellen we namelijk helemaal geen vraag, maar verpakken we een bewering als vraag. Daarom zou je je kunnen oefenen in de volgende vaardigheden:

Wees nieuwsgierig naar de ander en diens denkwijze.

Dat is al een hele lastige, want vaak zijn we alleen maar geïnteresseerd in anderen als ze iets (kunnen) betekenen voor ons. Het eigen perspectief overheerst, en als iemand iets vertelt over zichzelf, betrekken we dat vaak al direct op onszelf.

Schort je oordeel op.

Die is mogelijk nog lastiger, want we oordelen de hele dag door. Dat is op zich ook een goede eigenschap, want het behoedt ons voor veel ellende. Maar in een dialoog zit dat stemmetje in je hoofd je regelmatig in de weg. Probeer het daarom even uit te zetten en er niet teveel naar de luisteren.

Stel open vragen.

De meeste vragen zijn helemaal geen vragen, maar beweringen verpakt als vraag: ‘Vind jij ook niet dat…?’ ‘Waarom ruim je nou nooit eens je kamer op?’ Probeer daar maar eens een oprecht antwoord uit te halen.

Stel vragen (of doe beweringen) die energie geven.

We hebben de neiging om ons te richten op problemen, op de dingen die (nog) niet (helemaal) goed gaan. Het nadeel is dat we vergeten dat de meeste dingen eigenlijk best goed gaan. Als je daar de aandacht op richt, geeft dat energie. Vragen die daarbij zou kunnen helpen is bijvoorbeeld: Waar ben je trots op? Waar kom jij je bed voor uit?

Ga voorbij meningen.

We vinden overal wat van, maar zelden levert dat een interessant gesprek op. Ga daarom eens voorbij meningen (ik vind) en probeer eens een interessante boom op te zetten over een belangrijk onderwerp. Bijvoorbeeld over hoe betekenis ontstaat.

Veel plezier!

Ps: Elke heeft inmiddels een nieuw boek (Even tussen mij en mij) dat ik met belangstelling ga lezen. Ook hier ontstaat betekenis tussen mensen en het boek, tussen de schrijver en het boek, en tussen het boek en de lezer.

Geplaatst in filosofie praktisch en getagd met betekenis, filosofie, vragen.